
سازمان حمایت از رسانههای افغانستان (AMSO) مفتخر است که نتایج پژوهشی را منتشر کند که با مساعی مشترک دکتر شگوفه دستگیر (استاد دانشگاه تگزاس و مشاور ارشد در (AMSO) و حمید عبیدی پژوهشگر در دانشگاه لایپزیگ و بنیانگذار (AMSO) انجام شده است.
مقدمه
این پژوهش توسط دکتر شگوفه دستگیر، استاد یار دانشگاه تگزاس (TCU) و مشاور ارشد در سازمان حمایت از رسانههای افغانستان (AMSO) و حامد عبیدی، پژوهشگر دانشگاه لایپزیگ و بنیانگذار AMSO انجام شده است. این فصل نگاهی انتقادی و بهموقع به مسیر تحول آموزش رسانهای در افغانستان، چه پیش و چه پس از همهگیری کووید-۱۹، ارائه میدهد. این تحقیق با تکیه بر چارچوب نظری شکاف دیجیتال (ون دایک، ۲۰۱۲؛ راگنِدا، ۲۰۱۹) و با انجام مصاحبههای کیفی با ده تن از اساتید روزنامهنگاری و رسانه در افغانستان – از جمله یکی از مقامات ارشد سابق در وزارت تحصیلات عالی – انجام شده است.
این مطالعه نه تنها به چالشهای ساختاری و آموزشی در دوران بحران جهانی سلامت میپردازد، بلکه عقبگرد نهادهای آکادمیک افغانستان پس از همهگیری را نیز در بستر وسیعتری از حاکمیت طالبان و فروپاشی نظاممند دستاوردهای دموکراتیک تحلیل میکند.
یافتههای کلیدی
رشد و سرمایهگذاری در دوران پیش از کووید-۱۹
بین سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱، افغانستان شاهد رشد قابل توجهی در رشتههای روزنامهنگاری و مطالعات ارتباطات بود. این رشد شامل افزایش ثبتنام دانشجویان، مشارکت جنسیتی، توسعه کدرعلمی و همکاریهای علمی بینالمللی میشد.
ظرفیت نهادی از طریق ابتکاراتی که با حمایت مالی اهداکنندگان بینالمللی اجرا میشدند تقویت گردید. این برنامهها بر تولید پژوهش، سواد دیجیتال و بهروزرسانی زیرساختها تمرکز داشتند.
همهگیری کووید-۱۹ و شکاف دیجیتال
انتقال به آموزش آنلاین از طریق سیستم مدیریت یادگیری آموزش عالی (HELMS) با موانعی مانند زیرساخت ضعیف اینترنت، کمبود برق و مهارتهای پایین دیجیتال بهویژه در میان اساتید سابقه دار که با ابزارهای فناوری اطلاعات آشنا نبودند، مواجه شد.
در نبود پلتفرمهای رسمی مؤثر، شبکههای اجتماعی مانند واتساپ، تلگرام و فیسبوک جایگزین شدند؛ اما نتایج آموزشی ناچیز بود. بسیاری از دانشجویان بدون کسب مهارتهای اساسی به سمستر بعدی راه یافتند.
عقبگرد پس از همهگیری تحت حاکمیت طالبان
تسلط طالبان در اوت ۲۰۲۱ باعث افول شدید علمی در کشور شد:
- فرار مغزها:مهاجرت استادان دارای مدارک علمی بالا، ظرفیت تدریس را به شدت کاهش داد. اساتید باقیمانده با حجم کاری سنگینی مواجه شدند.
- آپارتاید جنسیتی:زنان از تدریس و تحصیل در دانشگاهها محروم شدهاند، و این امر تمامی سیاستهای دو دهه ی گذشته برای مشارکت جنسیتی در آموزش رسانهای را نابود کرده است.
- سرکوب علمی:آزادی بیان، بحث صنفی و استقلال برنامههای درسی بهشدت محدود شدهاند. اساتید از سانسور، نظارت و تحمیل محتوای دینی خبر میدهند.
- فروپاشی مالی:تحریمهای بینالمللی و قطع حمایت نهادهای غیردولتی، بودجه دانشگاهها را نابود کرده و دانشکدههای ژورنالیزم را بهویژه آسیبپذیر کرده است.
- سرخوردگی دانشجویان:جوانان کار رسانه ای را به عنوان حرفهای که دیگربا بن بست مواجه شده، می بینند، بهویژه با بسته شدن رسانهها، بیکاری و سرکوب ساختاری.
موانع ساختاری و پیامدهای بلندمدت
این مطالعه نشان میدهد که شکاف دیجیتال در همه سطوح نهادینه شده است:
دسترسی نابرابر به ابزارها و ارتباطات، تفاوت در تسلط به زبان انگلیسی و سواد فنی و حذف جغرافیایی بهویژه در مناطق روستایی.
در صورت عدم مداخله هدفمند و تعامل مجدد جامعه بینالمللی، آموزش رسانهای در افغانستان با خطر فروپاشی نهادی و آسیب جدی بلندمدت به حوزه عمومی مواجه خواهد بود.
نتیجهگیری
این پژوهش سهم مهمی در گفتمان گستردهتر درباره نابرابری آموزشی، بازگشت اقتدارگرایی و سرکوب رسانهای در جوامع بحرانزده دارد. یافتهها تأکید میکنند که چالشهای کنونی آموزش رسانهای در افغانستان از دو بحران همزمان ناشی میشود: به حاشیهرانده شدن فناورانه در دوران همهگیری و سرکوب سیاسی تحت حکومت طالبان.
نویسندگان خواستار تداوم همبستگی علمی بینالمللی، ایجاد سازوکارهای مالی برای حمایت از اساتید در تبعید و داخل کشور، و تلاشهای سیاستمحور برای حفاظت از آینده ی آموزش ژورنالیزم در افغانستان هستند.
دسترسی کامل به پژوهش
متن کامل این پژوهش درلینک زیر منتشر شده است:
Digital Inequalities in Media Education in South Asia: Context and Consequences of the COVID-19 Pandemic
(نابرابریهای دیجیتال در آموزش رسانهای در آسیای جنوبی: زمینه و پیامدهای همهگیری کووید-۱۹)
انتشارات Routledge