نویسنده، شکیب احمد نظری
خبرنگاری در افغانستان با وجود چالشهای فرا راهش، هنوز هم حرفهیی کلیدی و اثر گذار پنداشته می شود. این حرفه در سالهای پسین و سرنگونی رژیم گذشته افغانستان، با چالشهای جدی روبرو بود. هرچند سالهای اخیر پیشینه خبرنگاری و رسانهداری در افغانستان درخشان پنداشته می شود اما چالش های چون ناهنجاری های امنیتی، فشارهای سیاسی، برخوردهای سلیقهیی و ده ها مورد دیگر این صنعت را به شدت متأثر ساخت. با آن هم خبرنگاران به مثابه پاسبانان واقعیتها، نقش اساسی را در بازتاب رویدادهای موثر و نا موثر کشور ایفا کردهاند. با این حال، در حکومت فعلی افغانستان که گروه طالبان آنرا مدیریت میکنند، خبرنگاران با مشکلات متعدد و محدودیتهای فراوانی رو به رو اند. ظاهرن خانواده رسانه های افغانستان به شدت زیر فشارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی قرار گرفته اند، اما این فشارها تأثیر زیادی بر استقلال و گزارشدهی واقعیتها نداشته است. به هر حال، گاهی رسانههای افغانستان ناچار به اتخاذ مواضع یکطرفه در نشرات خود بودهاند که این خود ناشی از عوامل سیاسی در ساختار حکومتی و تأثیرگذاری بر رسانهها است.
با توجه به اینکه جهان به سمت مدرنیته پیش میرود و بسیاری از نظریهپردازان به مباحث “حکومت جهانی” و تأثیرات “هژمونی” پرداخته اند، خبرنگاران نیز تحت تأثیر این مسایل قرار دارند. در عصر معاصر، خبرنگاری همچنان با چالشهای جدید و متنوعی روبرو است که این چالشها تأثیرات عمیقی بر کیفیت و فرهنگ خبری در افغانستان گذاشته است.
از جمله چالشهای اصلی پیشروی رسانههای جمعی، گستردگی بستر رسانههای اجتماعی است. این مسأله بر سرعت انتشار دادهها از سوی رسانههای همگانی تأثیر گذاشته و چرخه خبری رسانهها تقریباً کُند شده است. بر بنیاد پژوهش های که از سوی نویسندگان و پژوهشگران پیرامون رسانههای اجتماعی و سرعت انتشار دادهها انجام شده یافته ها نشان میدهد که افزایش سرعت و انتقال آسان پروپاگند از طریق شبکههای اجتماعی بر واقعیت های عینی رخدادها اثر ناگواری گذاشته است. به عنوان مثال، فرهاد حقیار، یکی از نویسندگان مینویسد: “روابط عمومی و پروپاگندا می توانند از زاویه های گوناگون مشابه به نظر برسند. چنان چه هر دو هدف دارند تا افکار عمومی را شکل دهند. هر دو از رسانههای جمعی و حالا رسانه های اجتماعی استفاده می کند و در نهایت هر دو مخاطبان ویژه را مورد نظر دارند، نتیجه دلخواه هر دو نیز کشاندن مردم به طرف ایدههای ویژه و یا عملکرد منحصر به فرد می باشد.”
افرون بر آن، بر بنیاد گزارش های که پیرامون جان باختن پناهجویان افغان در مسیر قاچاق به کشور ایران در رسانه های اجتماعی منتشر شد، (تصاویری مبنی بر کشتهشدگان و زخمی های پناهجویان افغان که در تاریخ 13 اکتوبر 2024 توسط مرزبانان ایرانی در سیستان و بلوچستان در مسیرهای قاچاق هدف گلولهباران قرار گرفتهاند)، طرفهای منازعه افغانستان و ایران در این خصوص دیدگاههای متفاوتی داشتند، اما برخی از رسانههای همگانی با انتشار گسترده این موضوع، بدون در نظر داشتن اصل صحت خبر، به این مسأله پرداختند و بیشتر از هر موردی به شایعه و نفرت پراگنی پرداختند.
با توجه به نمونه ی که در بالا ذکر شد، رسانههای اجتماعی هرچند وسیله سریع برای رساندن پیام و اخبار است اما عواقب به شدت تکاندهنده را در پی دارد و اصالت دقت همواره قربانی سرعت میشود؛ این موضوع طغیانی از اطلاعات نادرست و اخبار جعلی را به همراه دارد. در شرایطی که اکنون میزان دسترسی به اطلاعات به طور کُلی کاهش یافته، خبرنگاران نیز در معرض خطر قرار میگیرند. این چالش توانایی تأیید صحت و ثقم اطلاعات و رویارویی با شایعات را کنترل نمیکند. البته در این مقاله تمرکز ما بیشتر حول محور پروپاگاند نخواهد بود، اما پروپاگاند یکی از شاخههای چالشبرانگیز در چرخه فعالیت رسانهای افغانستان به شمار میرود.
بحث دسترسی به اطلاعات به گونهای خبرنگاران را متأثر ساخته است که در برخی کشورها و دولتها، بهویژه در شرایط کنونی افغانستان، محدودیتهایی برای دسترسی به اطلاعات وضع شده است. با اینکه نهادهای مختلف حکومتی بر اهمیت قوانین رسانههای همگانی و قانون “دسترسی به اطلاعات” تأکید دارند، اما این مسأله همواره از سوی سکتور اطلاعاتی، بهویژه سخنگویان نهادهای حکومتی نقض میشود. خبرنگاران با این حال نمیتوانند به راحتی اطلاعات دقیق و قابل اعتماد را از منابع مختلف درجه یک جمعآوری کنند و پس از سپری کردن مراحل درونسازمانی و برونسازمانی، آنها را منتشر نمایند. در این خصوص، قوانین و مقررات سختگیرانه نیز موجب میشود که رسانهها نتوانند فعالیت مستقلانهای داشته باشند. از جمله، اصول یازدهگانهای که قبلاً از سوی اداره امر به معروف اعلام شده، رسانهها را موظف به رعایت این اصول کرده و در صورت تخطی، ممکن است عواقب جدی در انتظار خبرنگاران یا رسانهها باشد.
در شرایط فعلی، فعالیت خبرنگاران و رسانهها تحت نظارت جدی حکومت قرار دارد که این امر نقض استقلالیت رسانهای محسوب میشود. منابع مختلف حکومتی همواره اطلاعات را محدود کرده و انتشار اخبار مربوط به مسایل حساس را ممنوع میپندارند. برعکس، رسانههایی که موضوعات افغانستان را از بیرون کشور پوشش میدهند، به منابع دست اول اطلاعرسانی بدون قید و شرط دسترسی دارند. این مسأله همچنان به عنوان چالش بزرگ برای خبرنگاران که داخل افغانستان فعالیت دارند، همواره به یکی از مسایل اساسی در بحث رسانه داری و اطلاع رسانی پنداشته می شود.
فشارهای سیاسی و اقتصادی ممکن است خبرنگاران را تحت تأثیر قرار دهد و استقلال رسانه را خدشهدار کند. تهدید، ارعاب، بازداشت، برخوردهای نامناسب، توهین، تحقیر یا حتی خشونت در برابر خبرنگاران یکی دیگر از چالشهای کاری آنان در افغانستان است. باید خاطرنشان ساخت که نوع حکومتداری در تأثیرگذاری بر سبک فعالیت رسانههای همگانی نقش دارد. بهویژه در حکومتهای دموکراتیک، رسانهها بیشتر بر استقلالیت و حقوق خود تأکید دارند. برعکس، در حکومتهای غیر دموکراتیک و بهویژه توتالیتر، شاهد میزان بالای سانسور در رسانهها خواهیم بود.
اگرچه فناوریهای جدید ابزارهای تازهای را برای خبرنگاران فراهم کردهاند، اما این ابزارها همچنان نیازمند یادگیری مهارتهای جدید و انطباق با تکنولوژی در حال تغییر هستند. دسترسی محدود خبرنگاران افغان به فناوریهای جدید رسانهای، چالشی بزرگ در ارایه اطلاعات به عموم محسوب میشود.
این چالشها به خبرنگاران این امکان را میدهد که با روشهای نوین به مسایل بپردازند و نیازها به رویه کار خبرنگاری را برطرف سازند؛ زیرا جامعه بهطور مداوم از خبرنگاران انتظار دارد که اطلاعات را بهطور مؤثر و دقیق ارایه دهند و باید بر این مسأله بیشتر توجه کنند. در کنار این موارد، خبرنگاری در حکومتهایی که با قیودات بیشتر مواجه هستند، با چالشها و موانع متعددی نیز روبرو اند که تأثیر عمیقی بر آزادی بیان و فعالیتهای رسانهای در کشور دارد. خبرنگاران در افغانستان با خطراتی چون تهدید فیزیکی، ارعاب و حبس مواجه هستند و بسیاری از آنها ناچار به ترک کشور شدهاند. این مسأله به دلیل ترس از انتقامگیری، پوشش خبری موضوعات حساس و یا حتی کار با رسانههای خارجی است.
در نهایت، چالشهای اخلاقی نیز مطرح هستند. در این خصوص، خبرنگاران با داشتن منابع خبری متعدد و متنوع، باید به مسایل اخلاقی مربوط به حفظ حریم خصوصی، دقت در گزارشدهی، توازن در ارایه اخبار و تأثیرگذاری گزارشهای خود بر جامعه توجه داشته باشند. علاوه بر خبرنگاران، افراد حقیقی و حقوقی نیز وجود دارند که به ترور شخصیت خبرنگاران اقدام میکنند. در چنین شرایطی، خبرنگاران باید با وجود رعایت اصول اخلاقی در گزارشهای خود، تلاشی مضاعف داشته باشند تا از آسیبهای ناشی از ترورهای فزیکی و شخصیتی توسط افراد سوءاستفادهگر جلوگیری کنند؛ زیرا این مسأله میتواند منجر به کاهش اعتماد نسبت به فعالیتهای رسانهای شود.
در نتیجه میتوان چنین استنباط کرد که هم اکنون دسترسی نداشتن به اطلاعات در افغانستان بدبختانه زمینه را برای محدودسازی و خودسانسوری خبرنگاران فراهم کرده است و رسانه ها در حال حاضر به دشوار میتوانند نفس بکشند و واقعیت های عینی جامعه را به خورد شهروندان برسانند. در کنار آن این وضعیت به شدت ترسناک بحث پاسگو بودن نظام را زیر پرسش برده است و هر روز فاصله ها میان مردم و نظام بیشتر از پیش شده است. در این میان خبرنگاران و نسبت به هر زمان دیگر نا گزیر هستند برای بقا و حفظ جان شان سکوت کنند و از آنچه که اتفاق می افتد و واقعیت های جامعه است تا حدی چشم پوشی کنند.