از عروج تا زوال، روایت دو دهه‏‏ کار رسانه یی در افغانستان

در سده‏ی 21، رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی در مناسبات و روابط انسانی جایگاه ویژه‏ی دارد، که نمیتوان از تأثیرگذاری آن بر زنده گی روزمره بشریت انکار کرد.
تحولات گسترده ی جهان امروز مدیون کارکرد رسانه ها و اطلاع رسانی مبتنی بر ارزش های انسانی است.
پیشینه‏ی تأریخی رسانه‌ها نشانی از تحول وسیع در ساختار و کارکرد روزنامه‌نگاری دارد و تمامی دستاوردهای سترگ امروزی این حوزه، مدیون تلاش و پیکار پیش‌گامان حوزۀ و صنعت رسانه‌ای است.
هرچند افغانستان به عنوان عضوی از پیکرۀ جهانی در پویایی صنعت رسانه و نهادینه‌سازی آزادی بیان نقش سازنده‏ی‌ چندانی نداشته، اما پیشینۀ تاریخی و فعالیت‌های رسانه‌ای این سرزمین در دو دهه‏ی پسین در خور درنگ است.
در یک و نیم سده‏ی پسین فعالیت های رسانه‏یی در افغانستان، فراز و فرودهای زیادی را تجربه کرد. کارکردهای رسانه‏یی در این سرزمین از زمان پادشاهی امیر شیرعلی خان آغاز شد و تا اکنون خم وپیچ های بی شماری را پشت سر گذاشته است.

پس از به میان آمدن تحولات پسا 2001 و ایجاد نظام جدید در افغانستان، آزادی بیان مسیر تازه‏ی را پیمود. آزادی ارزش محوری که نه تنها شهرت داخلی داشت، بل در سطح منطقه نیز رقیبی برای خود نداشت. در دو دهه‏ی پسین افغانستان گواه شکل گیری موجی از رسانه‌های نوشتاری، شنیداری و دیداری بود که در تاریخ این کشور بی‌پیشینه و بی مانند پنداشته می شود .
بر بنیاد گزارش وزارت اطلاعات و فرهنگ حکومت پیشین، رقم مجموعی رسانه های که در دو دهه‏ی پسین در این وزارت ثبت شده بودند به بیش از یک هزار و چهار صد رسانه گونه گون می رسید. آمارهای این وزارت نشان دهنده آن بود که تا سال 2020 میلادی افغانستان دارای 203 کانال تلویزیونی، 366 ایستگاه رادیویی، 72 روزنامه، 354 هفته‌نامه، 344 مجله و 73 آژانس خبری بود. افزون بر آن، آمارهای های غیر رسمی شمار رسانه های ثبت شده و بدون ثبت در افغانستان را به نزدیک به سه هزار رسانه تخیم زده بود.
آمارهای ارایه شده، بیانگر شکل گیری رسانه های بی طرف و مستقل در افغانستان بود که تأریخ پیشینه آن را ندیده بود. در دو دهه‏ی پسین رسانه های افغانستان در ابعاد، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دست آوردهای کم پیشینه ی را تجربه کردند که شهروندان و فرهنگیان افغانستان این دست آوردها را فراموش نمی کنند. بدون تردید تمامی این دست آوردها حاصل قربانی های دو دهه ی خانواده رسانه های افغانستان است. این پیشرفت ها در واقع مدیون قربانی های خبرنگاران و کارکنان رسانه های افغانستان بود و هست که در تحولات دو دهه ی پسین جان باختند، زخم برداشتند، تهدید شدند و در نهایت حالا شمار زیادی از پیشگامان رسانه یی این کشور در تبعید به سر میبرند.
باورها بر این است که دست‏آوردهای دوه دهه‏ی پسین، در ذات خود بی‌بدیل وسیع و متنوع بوده است. هرچند از لحاظ کیفیت محتوا رسانه های افغانستان بی تردید مشکلاتی را تجربه میکردند، اما از لحاظ کمیت، کثرت رسانه ها تحولات زیربنایی و ساختاری را در عرصه ی صنعت روزنامه نگاری در کشور ایجاد کرد که بیانگر تحول شگرف در عرصه‏ی رسانه‏ای و اطلاع رسانی بود.
با توجه به ماهیت کار رسانه‌ای در این دو دهه، بخش عمده‏ی کارکرد رسانه های افغانستان را بازتاب نا هنجاری ها و بی عدالتی های حاکم جامعه شکل میداد؛ هرچند در این مدت تلاش بر آن بود تا نظام پاسخگو و ارزشمدار در افغانستان شکل بگیرد، اما چنین نشد. هرچند در هیچ جای جهان این شغل بی‌درد سر نیست و در همه‌جا مورد هجمه و حمله قرار می‌گیرد، در افغانستان اما، نبود امنیت فزیکی و مصونیت شغلی خبرنگاران از درشت‌ترین چالش‌های این حوزه برشمرده می شود.
افزایش بی‌پیشینه نا امنی‌ها در سال‌های پسین سبب شد تا برخی از روزنامه‌نگاران در افغانستان قربانی شوند، و این پرچم‌داران آزادی با خون شان درخت پر بار آزادی بیان و مردم سالاری را آب‌یاری کردند.
مهم‌تر از همه، در بیست سال گذشته کار رسانه‌‌ای در افغانستان از پشتوانه‌ حقوقی و قانونی جدی‌ای برخوردار بود که تدوین و روی‌کار آمدن قوانین مرتبط به فعالیت های رسانه یی محصول پیکار، تلاش و دادخواهی خبرنگاران و فعالان رسانه‌‌ای در کشور بود.
اما چالش‌های جدی هم در زمینۀ تطبیق این قوانین وجود داشته و غالبا این قوانین در بیشتر موارد به اجرا گذاشته نشد.
جامعه قانون‌گریز، مافیای قدرت و ثروت و جوان بودن نظم مردم‌سالار، دلیل عمده‌ عدم تطبیق قوانین رسانه‌ای ارزیابی می‌شوند.
دسترسی به اطلاعات یکی از چالش‌های دیگری بود که خبرنگاران با آن مواجه بودند. بر بنیاد ماده پنجاهم قانون اساسی پیشین افغانستان و ماده 5 قانون رسانه‌های همگانی پیشین، دسترسی به اطلاعات و اخبار، حق شهروندان افغانستان گفته شده بود، اما در بسیاری از موارد، این ماده‌ها توسط دولت، مخالفان مسلح و زورمندان نقض می‌گردید. با آن هم تلاش‌های روزنامه‌نگاران در ترویج فرهنگ اطلاع‌دهی و پاسخگویی نهادهای حکومتی در آن زمان نقش شایانی داشت.
پس از به قدرت رسیدن طالبان یک بار دیگر نظام استبدادی بر فضای کار خبرنگاری حاکم شد و شمار زیادی از خبرنگاران مجبور به ترک کشور شدند. بیش از ۲۰۰ رسانه تعطیل شد و بقیه رسانه‌ها هم به شدت سانسور می‌شوند. انتقاد از نظام جرم پنداشته می‌شود و منتقدین از سوی اداره استخبارات و امر باالمعروف اداره طالبان بازداشت و شکنجه می‌شوند.
سازمان گزارشگران بدون مرز در همکاری با انجمن خبرنگاران آزاد افغانستان با نشر گزارش تازه ی در مورد فعالیت رسانه های افغانستان اعلام کردند که از زمان به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان، ۲۳۱ رسانه تعطیل شده و ۶۴۰۰ خبرنگار و کارمند رسانه، شغل خود را از دست داده‌اند. بربنیاد این گزارش، پس از روی کار شدن امارت طالبان، زنان خبرنگار نسبت به دیگر گروه ها بیشترین آسیب را دیده اند.. تهدید، ارعاب، وضع محدودیت و فشارهای گروه طالبان روز به روز به خبرنگاران و اهالی رسانه‌ در حال افزایش است. طبق آمار منتشره سازمان گزارشگران بدون مرز، با روی کار آمدن طالبان از میان ۲۴۹۰ کارمند زن در سکتور رسانه‌ای ، اکنون تنها ۴۱۰ زن به ادامه کار در رسانه مشغول اند؛ این گزارش افزوده که 84 در صد زنان و 51 در صد مردان شغل های رسانه یی شان را از دست داده اند.
بخش بزرگی از این رسانه‌های تعطیل‌شده، رسانه‌های محلی ‌اند. برای مثال، در ولایت هرات و سومین شهر بزرگ کشور، از ۵۱ رسانه تنها ۱۸ رسانه فعال است. یعنی نزدیک به ۶۵٪ رسانه‌ها در این ولایت کار خود را متوقف کرده‌اند و در کابل نیز که بیشترین شمار رسانه‌های کشور را داشت امروز از هر دو رسانه یکی آن (۵۱٪) غیر فعال است.
با توجه به وضعیت اختناق آور موجود رسانه‌ای در افغانستان و نبود نهاد قدرت‌مند رسانه‌ای برای دفاع از حقوق اساسی خبرنگاران رسانه ها در سکوت فرا رفته اند و فریاد خبرنگاران و رسانه های جمعی خاموش شده است. از این رو جمعی از خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای کشور نهادی را زیر نام ” سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان” ایجاد نمودند تا در قالب این نهاد از حقوق خبرنگاران و نهادهای رسانه‌ای و رسانه‌های افغانستان در سطح بین المللی دفاع نموده و درزمینه تقویت آزادی بیان گام‌های عملی بردارند.

پاینده باد افغانستان و مانا باد آزادی بیان…